Đại tướng Tổng Tư lệnh Võ Nguyên Giáp là một trong những người học trò xuất sắc nhất của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Người Anh Cả của Quân đội Nhân dân Việt Nam, vị Đại tướng của Nhân dân. Cuộc đời và sự nghiệp cách mạng của Đại tướng gắn liền với sự nghiệp cách mạng của dân tộc Việt Nam, những hoạt động của Đại tướng gắn liền với nhiều địa phương trong cả nước. Tỉnh Cao Bằng vô cùng vinh dự và tự hào là nơi ghi dấu nhiều sự kiện trọng đại gắn liền với tên tuổi của Đại tướng, được xem là “quê hương thứ hai”, nơi chứng kiến những bước ngoặt đầu tiên trong sự nghiệp cách mạng và quân sự của Đại tướng trong những năm tiền khởi nghĩa đầy gian khổ và quyết liệt. Đồng thời, cũng chính tại đây, dưới sự dìu dắt trực tiếp của Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh, đồng chí Võ Nguyên Giáp được tôi luyện, trưởng thành toàn diện về bản lĩnh chính trị, phương pháp công tác quần chúng, nghệ thuật tổ chức lực lượng và tư duy quân sự cách mạng.
Trong quá trình hoạt động cách mạng tại Cao Bằng, đồng chí Võ Nguyên Giáp đã trở thành một trong những cán bộ chủ chốt và có vai trò, đóng góp to lớn đối với phong trào cách mạng của tỉnh Cao Bằng và cả nước, đầu tiên và trực tiếp là thắng lợi vĩ đại của Cách mạng Tháng Tám năm 1945.
Đồng chí Võ Nguyên Giáp có đóng góp quan trọng trong xây dựng cơ sở chính trị, phát triển phong trào cách mạng Cao Bằng.
Sau Hội nghị lần thứ Tám Ban Chấp hành Trung ương Đảng họp tại Pác Bó (nay thuộc xã Trường Hà, tỉnh Cao Bằng) tháng 5/1941, phong trào Việt Minh phát triển mạnh mẽ. Cuối năm 1941, thực hiện sự phân công của Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc, đồng chí Võ Nguyên Giáp chuyển hẳn về hoạt động tại Cao Bằng. Từ đầu năm 1942, đồng chí trực tiếp đến các bản làng ở các châu Hòa An, Nguyên Bình và nhiều địa bàn khác để vận động quần chúng, xây dựng các tổ chức cách mạng, mở các lớp huấn luyện, đưa chủ trương của Đảng và Mặt trận Việt Minh đến với đồng bào các dân tộc.
Điều đáng chú ý là phương pháp công tác của đồng chí luôn xuất phát từ thực tiễn và hướng vào quần chúng như việc chuyển Chương trình Việt Minh thành “Việt Minh ngũ tự kinh” và dịch ra tiếng Tày, tiếng Dao, để đồng bào dễ nhớ, dễ thuộc, dễ tuyên truyền, dễ làm theo; tham gia viết báo Việt Nam độc lập, cơ quan lãnh đạo của Việt Minh Cao Bằng; biên soạn tài liệu “Kinh nghiệm Việt Minh ở Việt Bắc” làm tài liệu phục vụ việc xây dựng tổ chức phong trào Việt Minh trên toàn quốc.
Từ Cao Bằng, phong trào Việt Minh từng bước được củng cố, mở rộng; cơ sở chính trị ngày càng vững chắc, tạo nền tảng để Cao Bằng trở thành một trong những căn cứ địa cách mạng quan trọng, nơi hội tụ và lan tỏa phong trào cách mạng ra các địa phương trong vùng Việt Bắc.
Đồng chí Võ Nguyên Giáp có dấu ấn đặc biệt trong đào tạo cán bộ và xây dựng lực lượng cách mạng chuẩn bị cho khởi nghĩa giành chính quyền.
Trong những năm 1941 - 1945, nhiều lớp huấn luyện cán bộ được tổ chức ở các châu Hà Quảng, Hòa An, Nguyên Bình (tỉnh Cao Bằng) và xúc tiến công tác gây dựng các đoàn thể cứu quốc sang châu Ngân Sơn (tỉnh Bắc Kạn) nhằm đào tạo cán bộ cho phong trào vùng cao; cử cán bộ ra đào tạo quân sự ở nước ngoài. Đồng chí trực tiếp tham gia giảng dạy, truyền đạt kinh nghiệm tuyên truyền, vận động quần chúng, tổ chức phong trào và công tác quân sự. Đáng chú ý, đồng chí luôn chuẩn bị kỹ nội dung, nắm chắc tình hình, hiểu rõ đối tượng; những vấn đề lý luận, phức tạp được diễn giải bằng cách giản dị, gần gũi, phù hợp với trình độ của từng nhóm cán bộ, quần chúng.
Qua đó, một đội ngũ cán bộ cơ sở từng bước trưởng thành về sự hiểu biết, về trình độ, về khả năng công tác và về đạo đức cách mạng, được tôi luyện về cả lý luận và thực tiễn; trở thành những “hạt giống đỏ” trực tiếp gây dựng phong trào ở các địa bàn. Đây là cơ sở rất quan trọng để thu hút quần chúng, thúc đẩy phong trào cách mạng tiến lên những bước vững chắc.
Đồng chí Võ Nguyên Giáp có đóng góp quan trọng trong mở rộng căn cứ địa, tổ chức con đường Nam tiến, tạo thế liên hoàn cho phong trào cách mạng Việt Bắc.
Tháng 3/1942, Ban Xung phong Nam tiến được tổ chức tại Nguyên Bình, đồng chí Võ Nguyên Giáp trực tiếp phụ trách hướng Nam tiến - hướng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc nối Cao Bằng với căn cứ địa Bắc Sơn - Võ Nhai, để phát triển xuống trung du, đồng bằng để kết hợp với phong trào toàn quốc, tạo nên thế liên hoàn của các căn cứ cách mạng, giữ vững liên lạc với Thường vụ Trung ương đóng dưới xuôi.
Từ mùa Hè năm 1943, 19 đội xung phong Nam tiến với hơn 100 cán bộ, đội viên, phần lớn là con em Cao Bằng, đã tiến hành hoạt động vũ trang tuyên truyền, vừa mở đường, vừa xây dựng cơ sở chính trị, huấn luyện cán bộ, củng cố hành lang quần chúng. Đến tháng 11/1943, đội Nam tiến do đồng chí Võ Nguyên Giáp chỉ huy đã gặp đội Bắc tiến do đồng chí Chu Văn Tấn phụ trách tại Nghĩa Tá, châu Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn, hình thành nên con đường quần chúng cách mạng từ Cao Bằng nối liền với khu căn cứ Bắc Sơn - Vũ Nhai và thiết lập được đường dây liên lạc với Trung ương Đảng ở miền xuôi; nối liền phong trào cách mạng ở Việt Bắc với phong trào cả nước; đồng thời mở ra triển vọng lớn, tạo điều kiện cho việc ra đời Khu giải phóng sau này.
Có thể nói, Nam tiến không đơn thuần là mở rộng địa bàn hoạt động; đó còn là quá trình mở rộng căn cứ chính trị, mở rộng thế trận lòng dân và tạo sự liên kết giữa căn cứ địa với phong trào cách mạng ở miền xuôi. Từ đây, Cao Bằng không còn là một căn cứ cách mạng biệt lập mà từng bước trở thành một mắt xích quan trọng trong thế liên hoàn của căn cứ địa Việt Bắc, tạo điều kiện để phong trào cách mạng Cao Bằng gắn với phong trào cả nước.
Từ thực tiễn Cao Bằng, đồng chí Võ Nguyên Giáp đã trực tiếp góp phần xây dựng lực lượng vũ trang cách mạng và tổ chức Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân - Đội quân đàn anh, đội quân chủ lực đầu tiên, tiền thân của Quân đội nhân dân Việt Nam anh hùng ngày nay.
Đây là dấu mốc đặc biệt trong cuộc đời hoạt động cách mạng của đồng chí và trong lịch sử Cao Bằng. Bằng tầm nhìn chiến lược, Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc sớm nhận thấy ở đồng chí Võ Nguyên Giáp tố chất của một tài năng quân sự và nhiều lần căn dặn “cố gắng học thêm quân sự”. Trở về Cao Bằng, đồng chí được giao trực tiếp xây dựng cơ sở, phát triển phong trào Việt Minh, tổ chức, huấn luyện lực lượng cách mạng và chuẩn bị căn cứ địa.
Tại các châu Hà Quảng, Hòa An, Nguyên Bình, đồng chí mở các lớp huấn luyện chính trị, quân sự, đào tạo cán bộ, đưa luyện tập quân sự trở thành phong trào rộng khắp; đồng thời quan tâm xây dựng cơ sở sản xuất vũ khí, từng bước tạo tiền đề hình thành lực lượng vũ trang tập trung. Chính từ thực tiễn Cao Bằng, năng lực tổ chức, xây dựng lực lượng và tư duy quân sự của đồng chí Võ Nguyên Giáp được tôi luyện, phát triển, gắn chặt với quá trình xây dựng và phát triển căn cứ địa cách mạng Cao Bằng.
Trên cơ sở phong trào chính trị đã phát triển, các đội tự vệ, các lớp huấn luyện quân sự được xây dựng rộng khắp. Đến cuối năm 1944, trước yêu cầu của cách mạng, Lãnh tụ Hồ Chí Minh giao đồng chí Võ Nguyên Giáp nhiệm vụ tập hợp những cán bộ, chiến sĩ ưu tú, những vũ khí tốt nhất để thành lập một đội vũ trang tập trung. Và ngày 22/12/1944, tại khu rừng Trần Hưng Đạo, châu Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng, Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân được thành lập, với 34 chiến sĩ, do đồng chí Võ Nguyên Giáp trực tiếp chỉ huy; trong đó có 25 chiến sĩ là con em các dân tộc Cao Bằng. Ngay sau khi thành lập, dưới sự chỉ huy của đồng chí, Đội liên tiếp giành thắng lợi tại Phai Khắt và Nà Ngần. Những chiến công đầu tiên ấy đã mở đầu truyền thống chiến đấu vẻ vang của Quân đội nhân dân Việt Nam.

Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân thành lập ngày 22/12/1944
tại khu rừng Trần Hưng Đạo, châu Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng
do đồng chí Võ Nguyên Giáp chỉ huy. Ảnh Tư liệu.
Từ Cao Bằng, ngọn lửa của Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân nhanh chóng lan rộng, góp phần tạo nên bước phát triển mới của lực lượng vũ trang cách mạng và tiến tới thống nhất thành Việt Nam Giải phóng quân năm 1945. Như Chỉ thị của Chủ tịch Hồ Chí Minh: “Tuy lúc đầu quy mô của nó còn nhỏ, nhưng tiền đồ của nó rất vẻ vang. Nó là khởi điểm của giải phóng quân, nó có thể đi suốt từ Nam chí Bắc, khắp đất nước Việt Nam chúng ta”. Từ “Khu rừng thiêng” Trần Hưng Đạo, “một quân đội được sinh ra từ trong lòng nhân dân, lớn mạnh và trưởng thành từ nhân dân, vì nhân dân mà chiến đấu, vì nhân dân phục vụ, trung thành với Đảng, chiến đấu vì độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội”. Đó là Đội quân Anh hùng của Dân tộc Anh hùng.
Sự ra đời của Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân là kết quả của cả một quá trình xây dựng cơ sở chính trị, vận động quần chúng, đào tạo cán bộ, xây dựng lực lượng, chuẩn bị địa bàn và gây dựng niềm tin trong nhân dân mà Cao Bằng là một trong những địa bàn quan trọng.
Suốt gần 5 năm lăn lộn với phong trào cách mạng ở Cao Bằng, đồng chí Võ Nguyên Giáp hầu như có mặt ở tất cả những “điểm nóng” tại núi rừng Cao - Bắc - Lạng; đóng góp hết sức to lớn và quan trọng đối với tiến trình phát triển của phong trào cách mạng cả nước nói chung và phong trào cách mạng tỉnh Cao Bằng nói riêng. Từ việc mở các lớp huấn luyện cán bộ, xây dựng tổ chức Việt Minh, phát triển cơ sở chính trị, vận động đồng bào các dân tộc, tổ chức phong trào Nam tiến, đến việc chuẩn bị các điều kiện để thành lập Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân - Đội quân chủ lực đầu tiên, tiền thân của Quân đội nhân dân Việt Nam anh hùng - đều ghi đậm dấu ấn lãnh đạo, tổ chức và thực tiễn hoạt động của đồng chí trên quê hương cội nguồn cách mạng. Những đóng góp ấy không chỉ tạo bước phát triển mạnh mẽ cho phong trào cách mạng Cao Bằng mà còn có ý nghĩa chiến lược đối với sự nghiệp giải phóng dân tộc, chuẩn bị thắng lợi cho Cách mạng Tháng Tám năm 1945. Đồng thời, chính thực tiễn phong trào cách mạng Cao Bằng với truyền thống yêu nước, tinh thần đoàn kết, ý chí kiên cường của nhân dân các dân tộc và môi trường hoạt động cách mạng sôi động đã góp phần quan trọng bồi đắp, hun đúc bản lĩnh chính trị, tư duy chiến lược, nghệ thuật lãnh đạo và phương pháp công tác của một nhà cách mạng, nhà quân sự kiệt xuất. Cao Bằng không chỉ là nơi Đại tướng để lại những dấu ấn lịch sử sâu đậm, mà còn là một trong những cái nôi góp phần hình thành nên tư duy và tầm vóc của vị Đại tướng đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam.
Đồng thời, những năm tháng hoạt động tại Cao Bằng, Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã có mối quan hệ tốt đẹp, sâu nặng với bà con nơi đây và chính Đại tướng đã được bà con mọi nơi đùm bọc và che chở như người thân trong gia đình. Và thẳm sâu trong tim mình, Đại tướng luôn dành một tình cảm đặc biệt đối với vùng đất Cao Bằng nghĩa tình, kiên trung, bất khuất.

Đại tướng Võ Nguyên Giáp trở lại thăm nhân dân Pác Bó
(xã Trường Hà, tỉnh Cao Bằng) năm 1994. Ảnh Tư liệu.
Với Cao Bằng hôm nay, ký ức và di sản về Đại tướng Võ Nguyên Giáp kính yêu không chỉ là niềm tự hào về những địa danh lịch sử như Pác Bó, rừng Trần Hưng Đạo, Phai Khắt, Nà Ngần; Đông Khê, Đức Long…; không chỉ là sự tri ân đối với một người con ưu tú của cách mạng Việt Nam. Quan trọng hơn, đó là một di sản tinh thần và phương pháp cách mạng quý báu mà Đảng bộ và Nhân dân các dân tộc Cao Bằng luôn trân trọng, gìn giữ và tiếp tục kế thừa, phát huy. Quyết tâm xây dựng tỉnh Cao Bằng “phát triển nhanh, bền vững, nâng cao đời sống nhân dân” trở thành một trong những “đao đí rủng lai” (tiếng Tày nghĩa là ngôi sao rất sáng) như mong mỏi của Đại tướng, xứng đáng là “ngôi sao cách mạng Việt Bắc” chính là cách tri ân thiết thực nhất mà thế hệ hôm nay dành cho vị tướng huyền thoại.
Sự nghiệp, công lao và những phẩm chất cao đẹp của Đại tướng mãi mãi trường tồn cùng thời gian và sống mãi trong trái tim đồng bào các dân tộc Cao Bằng. Hình ảnh của Đại tướng như “Cây đại thụ lẫm liệt” cùng những nghĩa tình sâu nặng của Đại tướng dành cho Nhân dân các dân tộc Cao Bằng mãi mãi in đậm, sống mãi với thời gian.
Triệu Thu Trang - Hoàng Mai Trinh
Ban Tuyên giáo Tỉnh uỷ Cao Bằng