Giữ phên giậu Tổ quốc - "Cuộc chiến" trong kỷ nguyên số - Bài 1

Bài 1: Xóm “nhiều không” và cuộc chiến niềm tin biên giới

Từ trung tâm xã Khánh Xuân đến xóm biên giới Mác Nẻng (cũ) phải vượt qua hơn 20 km đường dốc đá hiểm trở, hun hút trên vực sâu. Nơi đây, 25 mái nhà sàn người Dao Đỏ gắn với nhiều "không": không đường, không điện, không nước sạch, 80/152 người dân không biết chữ… Dù “lõm” sóng mạng viễn thông nhưng Facebook, TikTok, Zalo vẫn vượt núi đem theo nhiều tiện ích cùng với thông tin giả, lừa đảo, xấu độc… Vì thế, cùng với bảo vệ đường biên, mốc giới, bà con bước vào cuộc chiến mới: nhận diện, cảnh giác với thông tin mạng.

Xóm vùng biên "nhiều không" trước ngưỡng cửa không gian số

Để đến với xóm Mác Nẻng, “chiến mã sắt” của chúng tôi bò ì ạch trên đường dốc đá dựng đứng, đôi lần đổ kềnh giữa dốc. Trung tá Ninh Văn Khải, Tổ công tác Khánh Xuân, Đồn Biên phòng Xuân Trường đi cùng, chỉ tay về phía mây trắng phủ kín lưng núi cho biết: Con đường này được huyện Bảo Lạc (cũ) và xã Khánh Xuân đầu tư mở cấp phối trước năm 2023 nên xe máy mới đi vào được. Trước đó, muốn đến Mác Nẻng chỉ đi bộ và dùng ngựa thồ hàng.

Mác Nẻng hiện ra với 25 mái nhà sàn nhỏ của đồng bào Dao cheo leo trên vách núi, lẫn trong mây. Trong căn nhà gỗ trống trải của Trưởng xóm Chảo Sềnh Phin, tiếng chuông điện thoại reo lên. Ông Phin mở Zalo, giọng Bí thư Chi bộ Chảo A Nảy vang lên bằng tiếng Dao: Chiều nay bà con tiếp tục đi lắp bóng đèn năng lượng mặt trời, vận chuyển xi măng, xát đá làm đường lên cột mốc biên giới nhé!

Đầu giờ chiều, đông đảo bà con kéo đến đoạn đường làm dở giữa xóm, người vác xi măng, người gùi nước lên núi về trộn hồ, người hì hụi xúc đá, đổ nền. Thanh niên hò nhau vác những cột đèn năng lượng mặt trời men theo lối mòn sát đường biên, đưa lên gần khu vực cột mốc.

Chảo Sềnh Phin giải thích vì sao không nhắn tin qua zalo, bởi xóm có 25 hộ, 80/152 người không biết chữ. Sềnh Phin cũng chỉ học hết lớp 3, lâu rồi cũng tái mù chữ. Bí thư Chảo A Nảy là người nhiều chữ nhất xóm (học hết lớp 9). Bởi vậy, việc gì của bản đều ghi âm bằng tiếng Dao gửi lên Zalo để bà con nghe.

Những năm gần đây, Nhà nước mở đường có xe máy, ô tô đi, đầu tư mạng viễn thông. Dù đời sống còn khó, bà con vẫn chắt chiu bán ngô, gà, lợn để mua điện thoại. Nhờ có Zalo trên điện thoại, công việc chung của xóm từ họp xóm, phát quang đường biên, làm đường, lắp đèn năng lượng mặt trời… đến tuyên truyền chính sách mới được thông báo nhanh hơn trước rất nhiều, không phải mất cả ngày để thông báo. Người trẻ dùng TikTok, Facebook để giải trí, kết nối bạn bè; người lớn tuổi nghe tin nhắn thoại bằng tiếng Dao để biết việc chung của xóm.

Nhưng ở nơi hơn 60% người dân còn mù chữ, mạng xã hội cũng tiềm ẩn thách thức mới. Anh Chảo Tào Ton, 18 tuổi, dù chưa viết thạo tiếng phổ thông nhưng dùng TikTok, cho biết: Từng thấy quảng cáo việc nhẹ lương cao, tin nhắn trúng thưởng, đường link lạ và cả những video xuyên tạc, chống phá đường lối của Đảng, Nhà nước. Có lúc không biết thật hay giả, chỉ thấy người ta nói nhiều thì mình tò mò xem.

Ở Mác Nẻng, chiếc điện thoại vừa là cầu nối tiện ích với thế giới nhưng cũng có cả tin giả, lừa đảo, tin xấu độc có thể len vào xóm. Vì thế, bản vùng biên “nhiều không” này cùng lúc bước vào 2 cuộc chiến: xóa nghèo, giữ đường biên, cột mốc và cuộc chiến không tiếng súng giữa sóng mạng. Khi bà con biết dùng điện thoại để gọi nhau đi làm đường, lắp đèn năng lượng cũng là lúc cần được trang bị thêm tri thức số để nhận diện đúng - sai, thật - giả, tự bảo vệ mình và giữ vững “thế trận lòng dân” nơi phên giậu Tổ quốc.

"Cuộc chiến" trên màn hình điện thoại

Ở Mác Nẻng và nhiều xóm biên giới khác của xã Khánh Xuân, chiếc điện thoại thông minh đã trở thành quen thuộc trong mỗi gia đình với nhiều tiện ích, đồng thời đặt ra mặt trận mới: cuộc chiến chống tin giả, lừa đảo, xấu độc bất ngờ len lỏi vào từng nếp nhà.

Theo chân Trung úy Nông Văn Thuận và Hạ sĩ Xiêm Quầy Sân, Đồn Biên phòng Xuân Trường, chúng tôi đến nhà văn hóa xóm. Giữa vòng người quây quần, đồng chí Sân giơ chiếc điện thoại lên và hỏi bằng tiếng Dao: Có ai từng nhận cuộc gọi báo trúng thưởng chưa? Có ai thấy quảng cáo việc nhẹ lương cao trên Facebook không?

Nhiều cánh tay giơ lên. Từ những câu hỏi rất đời thường ấy, bà con kể nhiều câu chuyện từng gặp, nghe người thân từng mắc phải. Đó là những lời mời gọi sang nước ngoài làm việc nhẹ lương cao; giả danh công an, viện kiểm sát yêu cầu chuyển tiền để “xác minh tài khoản”; những đường link lạ đánh cắp dữ liệu cá nhân. Nguy hiểm hơn là những video cắt ghép, xuyên tạc đường lối, chính sách của Đảng, Nhà nước, kích động chia rẽ dân tộc, tôn giáo.

Trung tá Tạ Duy Hà, Chính trị viên Đồn Biên phòng Xuân Trường cho biết: Hiện xã Khánh Xuân có 13 nhóm Hội thánh Tin lành Việt Nam (miền Bắc) với 1.250 tín đồ sinh hoạt tôn giáo; riêng xóm Mác Nẻng có 13 hộ theo đạo Tin lành. Ngoài ra, hoạt động của tội phạm ma túy, môi giới xuất nhập cảnh trái phép tiềm ẩn nhiều yếu tố phức tạp. Nếu như trước đây vấn đề an ninh biên giới diễn biến trên tuyến biên giới thì nay nguy cơ xuất hiện từ trên màn hình điện thoại của người dân.

Với người dân vùng biên còn mù chữ, tri thức, kỹ năng số hạn chế nên những tin giả, xấu độc rất dễ trở thành chiếc bẫy vô hình. Nhận rõ nguy cơ đó, Đồn Biên phòng Xuân Trường triển khai mô hình “BĐBP đồng hành cùng nhân dân chuyển đổi số nơi biên giới”. Cán bộ, chiến sĩ đơn vị và Tổ công nghệ số cộng đồng của Đồn thường xuyên xuống các xóm biên giới Mác Nẻng, Lũng Chàm, Hò Lù… hướng dẫn người dân cài đặt VNeID, sử dụng dịch vụ công trực tuyến, bảo vệ tài khoản cá nhân và nhận diện các thủ đoạn lừa đảo trên mạng xã hội.

Nhiều buổi tuyên truyền diễn ra trên nương ngô, làm đường hay bên bếp lửa sau ngày lao động. Với người Dao nơi đây, cách tuyên truyền gần gũi ấy dễ tiếp nhận hơn nhiều so với những bài giảng dài dòng.

Anh Chảo A Nảy thường xuyên cùng BĐBP đến từng hộ vận động bà con. Bằng tiếng Dao, anh giải thích vì sao không nên bấm vào đường link lạ, không cung cấp mã OTP, không gửi hình ảnh căn cước công dân cho người lạ. Những điều tưởng như đơn giản lại là kiến thức hoàn toàn mới với bà con. Hiệu quả rõ nét nhất là hướng dẫn bà con quét mã QR vào hòm thư điện tử tiếp nhận tin báo tố giác tội phạm do Đồn Biên phòng Xuân Trường xây dựng. Ban đầu, nhiều người còn e ngại vì chưa quen sử dụng quét mã QR. Nhưng sau khi được hướng dẫn “cầm tay chỉ việc”, nhiều thanh niên trong xóm đã sử dụng thành thạo.

Anh Phùng A Ton cho biết: Trước đây, tôi dùng mạng xã hội để giải trí, nhưng qua BĐBP hướng dẫn, tôi biết phân biệt tin thật - giả, cảnh giác với các cuộc gọi lạ, biết quét mã QR để báo tin cho BĐBP phản ánh tình hình an ninh trật tự, xuất nhập cảnh trái phép hoặc các vụ việc bất thường ở biên giới. Điện thoại giờ không chỉ để giải trí mà còn giúp bảo vệ gia đình và bản làng.

Theo Hạ sĩ Xiêm Quầy Sân, điều khó nhất là giúp bà con hiểu, tin và thay đổi thói quen dùng điện thoại vào mạng xã hội. Bởi nhiều người vẫn nghĩ những câu chuyện lừa đảo hay thông tin xuyên tạc là việc còn xa xôi. Chỉ đến khi thấy người quen bị mất tiền, thấy thanh niên trong vùng bị dụ dỗ vượt biên hoặc chứng kiến những hệ lụy từ tin đồn thất thiệt, họ mới nhận ra nguy cơ ấy đang hiện hữu khi không cảnh giác với các hình thức lừa đảo trên mạng.

Từ Mác Nẻng nhìn ra toàn tuyến biên giới, “thế trận lòng dân” hôm nay không chỉ được dựng xây bằng những bước chân tuần tra nơi đường biên, cột mốc mà còn được củng cố bằng tri thức số, nhận thức pháp luật và bản lĩnh của mỗi người dân trên không gian mạng. Khi đồng bào biết nhận diện tin giả, cảnh giác với lừa đảo trực tuyến, bảo vệ dữ liệu cá nhân và chủ động tham gia bảo vệ an ninh trật tự từ cơ sở, những “cột mốc lòng dân” sẽ được xác lập vững chắc trên không gian số. Đó là tuyến phòng thủ "mềm" nhưng đặc biệt quan trọng để bảo vệ chủ quyền biên giới quốc gia trong thời đại số. 

Vững niềm tin từ những lời nhắn bằng tiếng Dao

Nếu hỏi điều gì tạo nên sự đổi thay ở Mác Nẻng hôm nay, dân bản không chỉ nhắc đến Đảng, Nhà nước đầu tư làm đường, kéo điện lưới, hỗ trợ sinh kế… mà còn nhắc đến những tin nhắn thoại bằng tiếng Dao của Bí thư Chi bộ Chảo A Nảy vang lên mỗi ngày trong nhóm zalo xóm. Sau mỗi cuộc họp trên xã, hoặc mỗi lần được BĐBP tuyên truyền, anh lại cầm điện thoại ghi âm bằng tiếng Dao rồi gửi lên nhóm Zalo cho bà con nghe. Nội dung rất giản dị: cảnh báo đường link lạ, nhắc người dân không cung cấp căn cước công dân cho người lạ, không tin lời mời gọi “việc nhẹ lương cao”, không tin theo luận điệu xuyên tạc nói xấu Đảng, Nhà nước…

Anh Chảo A Sa cho biết: Trước đây, ngoài lúc làm nương, tôi thường xem Facebook, TikTok để giải trí, thấy nhiều tin nhắn việc nhẹ lương cao, thủ tục đơn giản nên có lúc tôi tin là thật. Sau nhiều buổi được BĐBP tuyên truyền, tôi mới hiểu đó là những chiêu trò dụ dỗ, lừa đảo. Bây giờ thấy thông tin gì lạ, tôi phải cảnh giác hơn để không bị lừa đảo.

Chị Phùng Mùi Niệm chia sẻ: Nghe BĐBP nói, tới đây sẽ mở lớp xóa mù chữ ngay tại xóm, tôi vui lắm. Trước đây, tôi học đến lớp 4, nay quên gần hết chữ. Tôi sẽ vận động những người mù chữ, tái mù chữ đi học để biết đọc, viết, biết cách làm ăn mới, hiểu biết pháp luật, phân biệt tin thật - giả để không bị kẻ xấu lừa.

Chiều muộn, ánh đèn năng lượng mặt trời dọc con đường vào xóm bắt đầu sáng lên từ chân núi đến tận cột mốc biên giới. Trong nhóm Zalo cộng đồng, tin nhắn thoại bằng tiếng Dao lại được gửi đi. Giọng nói quen thuộc của Bí thư Chi bộ Chảo A Nảy vang lên giữa núi rừng. Đó không chỉ là những lời nhắc nhở thường ngày mà còn là cách người dân Mác Nẻng đang tự xây dựng “lá chắn số” để bảo vệ xóm bản trước những cạm bẫy vô hình trên không gian mạng.

Ở nơi từng là vùng lõm thông tin, những lời nhắn bằng tiếng Dao mộc mạc đang góp phần giữ vững niềm tin, củng cố thế trận lòng dân và tạo nên một tuyến phòng thủ mới nơi biên cương Tổ quốc.

Nhóm Phóng viên

Bài 2: Gỡ trăm khó trên núi đá Lũng Mần để người Mông vững niềm tin
Bài cuối: Dựng “Cột mốc lòng dân” trên không gian số