Hào khí đường số 4 - Bản anh hùng ca đi cùng năm tháng - Bài 1

LTS: Kỷ niệm 75 năm Ngày Giải phóng Cao Bằng (3/10/1950 - 3/10/2025), Đảng bộ và nhân dân các dân tộc tỉnh Cao Bằng tự hào nhìn lại trang sử vàng chói lọi - bản hùng ca bất diệt trên Đường số 4 rực lửa: Cao Bằng - Lạng Sơn. Nơi đây, quân và dân Cao Bằng góp phần quan trọng mở đầu bước trưởng thành vượt bậc của Quân đội nhân dân Việt Nam anh hùng; khẳng định sức mạnh vĩ đại của chiến tranh nhân dân, tinh thần đại đoàn kết, đưa cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp (1946 - 1954) sang thế chủ động, tiến công. Tinh thần chiến đấu kiên cường, bất khuất ấy đã làm nên Chiến thắng Biên giới năm 1950, tiếp thêm sức mạnh cho toàn Đảng, toàn quân và toàn dân ta trên hành trình giành độc lập, tự do, hòa bình.

Ngày 19/12/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh kêu gọi toàn dân tộc bước vào cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp với tinh thần “thà hy sinh tất cả, chứ nhất định không chịu mất nước, không chịu làm nô lệ”. Từ đây, cuộc chiến đấu ác liệt diễn ra trên khắp chiến trường, trong đó tuyến Đường số 4 nối Quảng Ninh - Lạng Sơn - Cao Bằng trở thành địa bàn trọng yếu. Thực dân Pháp coi đây là “lá chắn thép” để chặn đường tiếp tế từ biên giới, biến tuyến huyết mạch này thành nơi tập trung binh lực lớn nhất ở vùng Đông Bắc. Với tinh thần chủ động, Tỉnh ủy và Ủy ban hành chính tỉnh Cao Bằng lập tức ra lời hiệu triệu: “Giữa lúc Tổ quốc lâm nguy, bổn phận của mỗi công dân là nỗ lực làm việc, tăng gia sản xuất để góp một phần xương máu vào cuộc kháng chiến trường kỳ chống thực dân Pháp xâm lược”, được quân và dân Cao Bằng hưởng ứng, nô nức ra mặt trận.

Toàn dân đồng lòng xây dựng nền kinh tế kháng chiến

Kỷ niệm 75 năm Chiến thắng Biên giới năm 1950, chúng tôi theo dọc Quốc lộ 4 (từ trung tâm tỉnh Cao Bằng qua xã Kim Đồng, Đông Khê, Phục Hòa)… nơi từng là chiến trường xưa dày đặc hầm hào, công sự, hố bom của những trận đánh khốc liệt, nay khoác lên mình diện mạo mới: bản làng trù phú, cánh đồng xanh mướt, di tích được tu bổ khang trang.

Giữa nhịp sống yên bình, người dân nơi đây vẫn tự hào nhớ về một thời máu lửa, khi cha ông đã hiến dâng xương máu cho Tổ quốc trong kháng chiến chống thực dân Pháp (1946 - 1954). Những năm ấy, để khống chế Đường số 4, thực dân Pháp dựng đồn bốt dày đặc, xây lô cốt, pháo đài kiên cố, dùng máy bay ném bom, thả quân tinh nhuệ càn quét, đánh chiếm từng vùng. Dân bản phải tản cư vào hang núi, nhà cửa tan hoang vì giặc đốt phá và “tiêu thổ kháng chiến”. Nhưng bom đạn không làm khuất phục tinh thần kháng chiến: từ già đến trẻ đồng lòng, sục sôi khí thế, một lòng ủng hộ kháng chiến.

Chúng tôi được đồng chí Đàm Đình Đạo, Chủ tịch UBND xã Phục Hòa dẫn đi gặp các cựu chiến binh, nghe kể về nhân chứng lịch sử nơi đây trong cuộc kháng chiến, như bà Đàm Thị Kê (xóm Tục Mỹ, xã Mỹ Hưng cũ) và bà Nông Thị Lý (xóm Bản Chàm, nguyên Bí thư Hội Phụ nữ xã Mỹ Hưng cũ) tham gia kháng chiến. Từ năm 1947 - 1950 huyện Phục Hòa cũ (nay là xã Phục Hòa) đã có nhiều phong trào ra mặt trận, thu hút chị em phụ nữ, nông dân tham gia rất sôi nổi. Người dân nơi đây lập nhiều tổ lao động sản xuất, tranh thủ cấy cày, tăng gia lương thực, góp vào Quỹ nghĩa xương, đảm nhận hậu phương để đàn ông ra tiền tuyến. Ngày nào cũng nấu hàng chục nồi cơm, tiếp tế cho bộ đội, du kích.

Tinh thần ấy không chỉ có ở Mỹ Hưng, Hòa Thuận (xã Phục Hòa) mà lan khắp các vùng lân cận. Tháng 3/1947, Ủy ban Kháng chiến (do đồng chí Dương Công Hoạt làm Chủ tịch) được thành lập, chỉ đạo xây dựng khu an toàn, cất giấu lương thực, tránh địch khủng bố, đồng thời phát động toàn dân tham gia kháng chiến. Đặc biệt, phong trào phụ nữ và thanh niên phát triển mạnh. Họ không chỉ tăng gia sản xuất mà còn trực tiếp gùi gạo, vận chuyển đạn dược vượt núi, băng rừng về chiến trường. Nhiều chị em khéo léo ngụy trang, đội lá cây trên nón, lẩn tránh bom đạn để tiếp tế cho bộ đội. Họ còn dệt vải, khâu áo trấn thủ, làm chăn, khăn, túi lương khô gửi ra mặt trận.

Cuộc kháng chiến trường kỳ đòi hỏi sự chuẩn bị căn cơ. Tỉnh ủy Cao Bằng sớm đưa cách mạng địa phương đi vào nền nếp, xây dựng nền kinh tế kháng chiến với phương châm “vừa kháng chiến, vừa kiến quốc”. Đồng bào các dân tộc đoàn kết tăng gia sản xuất, vừa lo đủ lương thực, vừa chế tạo vũ khí thô sơ, chi viện cho tiền tuyến. Mỗi người dân, từ cụ già đến em nhỏ, đều có vị trí trong “trận địa nhân dân”, biến Cao Bằng thành hậu phương lớn, vững chắc của chiến trường Đông Bắc, góp phần làm nên chiến thắng Biên giới năm 1950, tạo bước ngoặt quyết định trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp.

Vũ trang toàn dân - Sức mạnh từ nhân dân 

Với tinh thần “Toàn dân ra trận”, Tỉnh ủy Cao Bằng sớm xác định dựa vào dân để xây dựng thế trận chiến tranh nhân dân. Ngày 15/4/1947, Tỉnh bộ đội dân quân được thành lập do đồng chí Như Thanh làm Tỉnh đội trưởng; sau đó, huyện đội, thị đội và xã đội lần lượt ra đời, nhanh chóng huy động được khoảng 8.000 dân quân du kích hoạt động rộng khắp trên địa bàn toàn tỉnh. Các lực lượng này vừa luyện tập vừa hiệp đồng tác chiến cùng quân chủ lực, tạo nên sức mạnh tổng hợp. Trung đoàn 24 chủ lực được bổ sung quân số, vũ khí; các trung đội du kích huyện, xã đảm nhận tuần tra biên giới, phối hợp tham gia đánh trận.

Tại xã Đông Khê, nơi trước đây diễn ra những trận đánh quyết liệt trên Đường số 4, ông Nông Quốc Cường, cựu chiến binh kể lại những tấm gương như: Nông Văn Páo (xã Thái Cường, huyện Thạch An cũ, nay là xã Kim Đồng), từng tham gia Đại đội 670, phối hợp dân quân huyện Thạch An tham gia các trận đánh quyết liệt tại Kéo Ái, Lũng Phầy, Nà Đeng (xã Đông Khê ngày nay), buộc quân Pháp rút lui. Quân Pháp nhảy dù xuống bản, làng đốt phá nhưng dân bản không sợ. Người già, trẻ nhỏ lo tiêu thổ kháng chiến, thanh niên hăng hái tòng quân.

Nhiều tấm gương khác như cụ Nông Văn Tiều, xã Đông Khê (xã Trọng Con, huyện Thạch An cũ) là một trong những thanh niên hừng hực khí thế tòng quân năm 1946. Trong một trận phục kích ở Bắc Kạn, cụ đã tiêu diệt 5 lính Pháp, làm hỏng xe địch, khiến chúng kinh hoàng bỏ chạy.

Cùng với việc xây dựng lực lượng, Cao Bằng còn chú trọng tự túc vũ khí. Xưởng quân giới Lê Tổ được di dời lên Lam Sơn (xã Hòa An), mở rộng sản xuất, sửa chữa trang bị cho các đơn vị. Ở các địa phương: Trùng Khánh, Quảng Uyên, Nguyên Bình…, nhiều tổ lò rèn được lập, sửa súng hỏng, chế tạo vũ khí thô sơ. Nhờ đó, bộ đội địa phương và dân quân nhanh chóng lớn mạnh cả về số lượng lẫn chất lượng. Đến tháng 10/1947, tỉnh đã bổ sung thêm 900 tân binh, thành lập Tiểu đoàn 73 - đơn vị cơ động chủ lực, vừa chiến đấu vừa dự bị cho sự phát triển lâu dài.

Chiến tranh nhân dân từ đây thực sự trở thành thế trận vững chắc, làm cho quân Pháp từ thế chủ động rơi vào thế bị động, vấp phải muôn vàn khó khăn trên chiến trường Cao Bằng.

Tiêu thổ kháng chiến - Hy sinh ít, lợi ích muôn vàn

Những năm đầu toàn quốc kháng chiến, trước sự chênh lệch lớn về tương quan lực lượng, Tỉnh ủy Cao Bằng đã chọn một chiến lược đặc biệt: tiêu thổ kháng chiến, tận dụng địa hình hiểm trở kết hợp sức mạnh toàn dân để làm suy yếu kẻ thù. Đây không chỉ là giải pháp tình thế mà còn là bước đi chiến lược, góp phần giữ vững lực lượng chủ lực, ngăn chặn bước tiến của quân Pháp.

Chủ trương nhanh chóng lan tỏa trong nhân dân với phương châm: Phá hoại để kháng chiến. Như lời kêu gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh: “Một nhát cuốc của đồng bào cũng như một viên đạn của chiến sĩ bắn vào quân địch vậy”. Người dân thấu hiểu và đồng lòng thực hiện: cầu đường, kho tàng, vật dụng có thể bị địch tận dụng đều bị phá bỏ; các làng ven đường áp dụng triệt để “vườn không, nhà trống”, lương thực giấu trong hang núi, gia súc đưa vào rừng sâu.

Để triển khai hiệu quả, Tỉnh ủy thành lập ba đội phá hoại hoạt động trên các trục chiến lược: Cao Bằng - Đông Khê, Cao Bằng - Ngân Sơn, Cao Bằng - Nguyên Bình. Đồng thời, phong trào phá hoại kinh tế địch lan rộng, các chợ do Pháp lập bị tẩy chay, giao thương cắt đứt, khiến chúng ngày càng bị động.

Chỉ trong 2 năm (1947 - 1948), toàn tỉnh phá 67 cầu cống, đào 7.800 hố cắt ngang mặt đường, phá 2.500 m đường ở điểm hiểm yếu, dựng hàng nghìn chướng ngại vật trên gần 5.000 m tuyến huyết mạch. Nhiều đoạn bị cài bẫy chông, ngụy trang cây cối khiến quân Pháp liên tục sa bẫy trong hành quân, càn quét.

Ông Đinh Quang Khải, xã Phục Hòa nhớ lại: Trước khi tản cư vào núi, cả làng ông đồng loạt phá cầu, đào hầm chông, để lại “vườn không, nhà trống”. Người già, phụ nữ, trẻ em đều góp sức, có gia đình dỡ cả ngôi nhà mới dựng để giặc không lợi dụng. Chiến thuật tiêu thổ kháng chiến đã phát huy hiệu quả lớn: địch khốn đốn vì đường sá cắt đứt, kho tàng trống rỗng, không có chỗ dựa; trong khi quân ta tổ chức nhiều trận tập kích, phục kích tiêu hao sinh lực địch.

Tiêu thổ kháng chiến là nghệ thuật quân sự độc đáo của Cao Bằng, góp phần biến nơi đây thành “mồ chôn giặc Pháp” những năm 1947 - 1948, đúng phương châm “hy sinh ít, lợi muôn vàn”, đồng thời đặt nền móng cho các chiến thắng vang dội sau này trên tuyến Đường số 4 lịch sử.

Đường số 4 “yết hầu” của cuộc kháng chiến: Sau Tạm ước ngày 14/9/1946, thực dân Pháp lộ rõ âm mưu phản bội, ráo riết chuẩn bị tái chiếm nước ta bằng vũ lực. Chúng nhắm thẳng vào Việt Bắc - “Thủ đô kháng chiến”, nơi Trung ương Đảng, Chính phủ và Chủ tịch Hồ Chí Minh đứng chân. Trên bản đồ quân sự, Đường số 4 chạy dọc biên giới Việt - Trung, từ Móng Cái, Tiên Yên (Quảng Ninh), qua Lộc Bình, Đình Lập (Lạng Sơn), nối lên Thạch An, Phục Hòa, Quảng Uyên (Cao Bằng), được coi là “gân máu chiến lược” mà Pháp quyết tâm khống chế. Cao Bằng - vị trí tiền tiêu, cửa ngõ biên giới nối với Long Châu, Bằng Tường (Trung Quốc) - không chỉ là căn cứ địa cách mạng trọng yếu mà còn là “phên dậu” bảo vệ Việt Bắc. Hiểu rõ tầm quan trọng ấy, từ năm 1947, Pháp xây dựng dày đặc đồn bốt, lô cốt dọc Đường số 4, biến nơi đây thành chiến trường khốc liệt. Trước tình thế đó, quân và dân Cao Bằng đồng loạt hưởng ứng: “Võ trang toàn dân”, “Tự vệ rộng rãi”, “Tiêu thổ kháng chiến”… tạo nên thế trận chiến tranh nhân dân vững chắc, đặt nền móng cho những chiến thắng quyết định sau này (trích phỏng vấn Trung tá Đặng Văn Việt, nguyên Trung đoàn trưởng Trung đoàn 174 - năm 2020).

Bài 2: “Hùm xám Đường số 4” - Huyền thoại từ những trận đánh lấy ít thắng nhiều.
Bài 3: Chủ tịch Hồ Chí Minh ra trận, thắp lửa niềm tin giành chiến thắng.
Bài 4: Vang dội chiến thắng Đông Khê, mở đường giải phóng Cao Bằng.