Đưa người khuyết tật vào trung tâm chuyển đổi số: Góc nhìn từ dữ liệu cộng đồng

Đưa tiếng nói và dữ liệu của người khuyết tật vào trung tâm của quá trình chuyển đổi số

Nhân dịp Ngày Người khuyết tật Việt Nam lần thứ 28 (18/4/1998-18/4/2026), Viện Nghiên cứu Quản lý phát triển bền vững (MSD), cùng Đối tác “Không để ai bị bỏ lại phía sau” (LNOB) Việt Nam giới thiệu báo cáo “Khảo sát năng lực kỹ thuật số của người khuyết tật tại Việt Nam” (sau đây gọi tắt là báo cáo).

Theo Luật Người khuyết tật năm 2010, ngày 18/4 hằng năm là Ngày Người khuyết tật Việt Nam. Vào năm 2025, chủ đề của Ngày Người khuyết tật Việt Nam được lựa chọn là “Công nghệ số và khả năng tiếp cận cho người khuyết tật”.

Còn trong năm 2026, Bộ Y tế công bố chủ đề của sự kiện này là “Thúc đẩy quyền tham gia của người khuyết tật - Kiến tạo đột phá phát triển”. Thông điệp này nhằm nâng cao nhận thức của xã hội về quyền của người khuyết tật, đồng thời thúc đẩy các hoạt động hỗ trợ, tạo điều kiện để nhóm đối tượng yếu thế này hòa nhập cộng đồng.

Báo cáo “Khảo sát năng lực kỹ thuật số của người khuyết tật tại Việt Nam” được xây dựng hướng tới chủ đề năm 2026 nêu trên của Bộ Y tế, nhằm nâng cao nhận thức và thúc đẩy hành động trong toàn xã hội.

Việc công bố báo cáo là một đóng góp cụ thể nhằm hiện thực hóa chủ đề này, thông qua việc đưa tiếng nói và dữ liệu của người khuyết tật vào trung tâm của quá trình chuyển đổi số.

Báo cáo sử dụng phương pháp dữ liệu cộng đồng (Citizen-Generated Data), với khảo sát 201 người khuyết tật tại 5 tỉnh, thành phố, kết hợp phỏng vấn sâu và tham vấn các bên liên quan.

Kết quả cho thấy: 91% người khuyết tật tham gia khảo sát có thiết bị số, nhưng năng lực sử dụng chủ yếu ở mức cơ bản; Kỹ năng số nâng cao còn hạn chế, đặc biệt trong học tập, làm việc và tạo nội dung số; Công nghệ trợ năng chưa được tích hợp đầy đủ, tạo rào cản lớn trong tiếp cận; Hơn một nửa người tham gia chưa tiếp cận hiệu quả với trí tuệ nhân tạo (AI), cho thấy nguy cơ hình thành khoảng cách số mới; Dịch vụ công trực tuyến còn nhiều rào cản, từ giao diện, hướng dẫn đến thao tác sử dụng.

Những phát hiện này từ báo cáo cho thấy, khoảng cách số không chỉ là vấn đề thiết bị, mà là khoảng cách về năng lực, khả năng tiếp cận và thiết kế hệ thống.

Bà Nguyễn Thị Hương, đại diện Hội Người khuyết tật thành phố Đà Nẵng, chia sẻ: “Mức độ sử dụng mẫu khảo sát của Hội chỉ gồm 20 người trong tổng số 201 người khuyết tật thuộc nhiều dạng tật khác nhau, nhưng trong quá trình trực tiếp thu thập và thực hiện khảo sát, tôi nhận thấy người khuyết tật hiện đang đối mặt với rất nhiều rào cản trong tiếp cận và sử dụng công nghệ số. Những hạn chế về cơ hội học tập, kỹ năng số và khả năng tiếp cận các dịch vụ công trực tuyến là những khó khăn phổ biến. Nhiều quy trình dịch vụ công có giao diện phức tạp, hướng dẫn chưa rõ ràng, khiến người khuyết tật gặp khó khăn trong thao tác. Đối với người khuyết tật ở khu vực nông thôn, những rào cản này còn lớn hơn khi điều kiện thiết bị và khả năng tiếp cận công nghệ còn hạn chế. Từ thực tế đó, tôi nhận thấy rất cần sự chung tay của cộng đồng và xã hội để hỗ trợ nâng cao kỹ năng số, đồng thời mở ra cơ hội việc làm để người khuyết tật có thể hòa nhập và tham gia tích cực hơn vào đời sống xã hội”.

Còn bà Nguyễn Thị Lan Anh, Phó Chủ tịch Liên hiệp hội về Người khuyết tật Việt Nam, Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển cộng đồng, nhấn mạnh: “Công nghệ số, đặc biệt là AI, đang mở ra cơ hội chưa từng có cho người khuyết tật, nhưng nếu thiếu cách tiếp cận bao trùm, chính nó cũng có thể làm gia tăng bất bình đẳng. Báo cáo cho thấy một điều: Cần sự vào cuộc đồng bộ và có trách nhiệm của Nhà nước, doanh nghiệp và xã hội để bảo đảm mọi người đều được hưởng lợi từ tiến trình chuyển đổi số”.

Giúp người khuyết tật từ tiếp cận đến tham gia và đồng kiến tạo

Báo cáo nhấn mạnh rằng, trong bối cảnh AI đang trở thành nền tảng mới của xã hội số, người khuyết tật cần được bảo đảm không chỉ quyền tiếp cận, mà còn quyền tham gia và đồng thiết kế các giải pháp công nghệ.

Điều này không chỉ giúp bảo đảm công bằng, mà còn góp phần khai thác hiệu quả nguồn lực xã hội, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững.

Bà Nguyễn Phương Linh, Viện trưởng MSD, Điều phối Đối tác LNOB, cho rằng, chủ đề của Ngày Người khuyết tật năm nay nhấn mạnh quyền tham gia của người khuyết tật, và báo cáo này chính là một bước cụ thể hóa điều đó. Khi người khuyết tật không chỉ được hỏi ý kiến mà thực sự tham gia vào quá trình tạo ra dữ liệu, thiết kế và phản biện chính sách, chúng ta mới có thể xây dựng được một hệ sinh thái số bao trùm và bền vững. Với dữ liệu từ 201 người khuyết tật với các dạng tật khác nhau tại 5 địa phương, chúng tôi coi đó là 201 câu chuyện, 201 hoàn cảnh và 201 tiếng nói khác nhau của người khuyết tật. Báo cáo không chỉ phản ánh khả năng tiếp cận công nghệ, mà còn làm rõ những khoảng cách trong việc sử dụng và tham gia vào môi trường số.

Thạc sĩ Nguyễn Phương Linh kỳ vọng, báo cáo sẽ trở thành nguồn tham chiếu hữu ích để các cơ quan, tổ chức và doanh nghiệp thiết kế chính sách và giải pháp chuyển đổi số theo hướng bao trùm ngay từ khâu thiết kế.

Luật sư Nguyễn Thị Bích Điệp, chuyên gia phát triển bao trùm, cố vấn cấp cao MSD, tác giả chính của báo cáo, cho hay, điểm cốt lõi của báo cáo là dữ liệu được tạo ra từ chính cộng đồng người khuyết tật. Những trải nghiệm thực tế này không chỉ phản ánh các rào cản đang tồn tại, mà còn giúp xác định rõ những giải pháp phù hợp và khả thi hơn trong thiết kế chính sách và công nghệ.

Việc bảo đảm quyền tham gia của người khuyết tật không chỉ là yêu cầu về công bằng xã hội, mà còn là động lực để kiến tạo một nền kinh tế số bền vững, đúng với tinh thần “không để ai bị bỏ lại phía sau”.