Nghị quyết số 80-NQ/TW - Khơi thông điểm nghẽn, đánh thức sức mạnh văn hóa để phát triển bền vững - Bài 2

Từ “điểm nghẽn” về nhận thức, thiết chế…

Một trong những hạn chế nổi lên là nhận thức về vị trí, vai trò của văn hóa chưa thật sự đầy đủ và thống nhất. Ở không ít nơi, văn hóa vẫn bị xem là lĩnh vực “phụ trợ”, chủ yếu gắn với hoạt động phong trào, chưa trở thành trục chính trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội. Trong một thời gian dài, văn hóa thường được nhìn nhận như “nền tảng tinh thần”, nhưng lại chưa được khai thác đúng mức như một nguồn lực kinh tế quan trọng. Thực tế ở Cao Bằng cho thấy, dù sở hữu kho tàng văn hóa đặc sắc của các dân tộc Tày, Nùng, Mông, Dao… với nhiều loại hình di sản phong phú, nhưng việc chuyển hóa những giá trị đó thành sản phẩm, dịch vụ có giá trị gia tăng còn hạn chế. Văn hóa chưa thực sự “đi vào” các ngành kinh tế, chưa tạo thành động lực thúc đẩy tăng trưởng. 

Chính từ thực trạng này đặt ra một yêu cầu cấp thiết: phải chuyển từ tư duy “làm văn hóa” sang “phát triển bằng văn hóa”. Nghĩa là, không chỉ dừng ở việc tổ chức các hoạt động văn nghệ, bảo tồn di sản một cách đơn lẻ mà phải chủ động khai thác, phát huy các giá trị văn hóa như một nguồn lực nội sinh, gắn với phát triển du lịch, dịch vụ, kinh tế sáng tạo.

Cùng với hạn chế về nhận thức, hệ thống thiết chế văn hóa cơ sở còn yếu và thiếu đồng bộ cũng là một “nút thắt” lớn. Nghị quyết số 80-NQ/TW đã đặt ra mục tiêu rất rõ: 100% địa phương có thiết chế văn hóa và 90% hoạt động hiệu quả. Thế nhưng, ở nhiều xã vùng sâu, vùng xa, khu vực biên giới của tỉnh, nhà văn hóa, thư viện, không gian sinh hoạt cộng đồng còn thiếu hoặc hoạt động chưa hiệu quả. Nhiều nơi, thiết chế văn hóa chưa thực sự trở thành trung tâm sáng tạo, giao lưu, hưởng thụ văn hóa của người dân. Điều này dẫn đến một hệ quả tất yếu: đời sống văn hóa cơ sở chưa phong phú, khả năng tiếp cận và thụ hưởng văn hóa của người dân còn hạn chế, đặc biệt là thanh thiếu niên.

Phó Chủ tịch UBND xã Lũng Nặm Nông Văn Trưởng cho biết: Ở cơ sở, chúng tôi thấy rõ người dân rất cần những không gian sinh hoạt văn hóa đúng nghĩa. Tuy nhiên, nhiều nơi thiết chế còn thiếu, hoạt động chưa hiệu quả. Nếu được đầu tư đồng bộ hơn, tổ chức hoạt động phong phú hơn thì không chỉ nâng cao đời sống tinh thần mà còn giúp bà con giữ gìn bản sắc, nhất là trong bối cảnh nhiều giá trị truyền thống đang dần mai một.

Vì vậy, đầu tư cho thiết chế văn hóa không thể bị xem nhẹ, mà phải được nhìn nhận như đầu tư cho phát triển bền vững. Một hệ thống thiết chế văn hóa đồng bộ, hiệu quả sẽ là nền tảng để lan tỏa các giá trị tốt đẹp, nuôi dưỡng đời sống tinh thần và khơi dậy sức sáng tạo trong cộng đồng.

...Đến bảo tồn, khai thác và con người chưa đặt đúng vị trí trong phát triển văn hóa

Một vấn đề khác cũng cần được nhìn nhận thẳng thắn là công tác bảo tồn văn hóa ở nhiều nơi trên địa bàn tỉnh còn nặng về “giữ gìn”, nhẹ về “khai thác giá trị”. Nghị quyết 80 đã yêu cầu rõ: bảo tồn di sản phải gắn với phát triển, đồng thời đẩy mạnh số hóa di sản. Tuy nhiên, trên địa bàn tỉnh, nhiều di sản văn hóa như hát Then, các lễ hội truyền thống, hay các danh thắng nổi tiếng như thác Bản Giốc, Công viên địa chất Non nước Cao Bằng… dù có giá trị lớn về lịch sử, văn hóa và cảnh quan nhưng giá trị kinh tế mang lại vẫn chưa tương xứng với tiềm năng.

Chị Hoàng Thị Lan, chủ cơ sở Lan's Homestay tại Háng Thoang, xã Đàm Thủy nằm gần thác Bản Giốc, động Ngườm Ngao, là mô hình du lịch cộng đồng tiêu biểu của tỉnh. Hiện nay, đây là homestay duy nhất của tỉnh đạt 4 sao OCOP theo Chương trình mỗi xã một sản phẩm ở loại hình dịch vụ du lịch nông thôn. Chị Lan chia sẻ: Du khách đến Cao Bằng không chỉ để ngắm cảnh mà còn muốn trải nghiệm văn hóa bản địa. Nếu biết cách khai thác các giá trị như hát Then, ẩm thực, lễ hội truyền thống… thì đây sẽ là lợi thế rất lớn. Điều quan trọng là phải làm bài bản, chuyên nghiệp để văn hóa thực sự trở thành sản phẩm du lịch văn hóa hấp dẫn.

Điều này cho thấy, cách tiếp cận đối với di sản cần phải thay đổi: từ “bảo tồn tĩnh” sang “bảo tồn động”, từ “giữ gìn” sang “phát huy”. Di sản không chỉ là ký ức của quá khứ, mà phải trở thành tài sản của hiện tại và nguồn lực cho tương lai. Khi di sản được tổ chức, khai thác bài bản, gắn với du lịch trải nghiệm, với các sản phẩm văn hóa đặc trưng, thì không chỉ góp phần gìn giữ bản sắc, mà còn tạo ra sinh kế bền vững cho người dân.

Bên cạnh đó, sự chậm phát triển của công nghiệp văn hóa và kinh tế văn hóa đang trở thành một “điểm nghẽn” đáng lưu ý của tỉnh. Nghị quyết số 80-NQ/TW lần đầu tiên nhấn mạnh việc phát triển văn hóa gắn với thị trường với các ngành công nghiệp sáng tạo, hướng tới mục tiêu đóng góp ngày càng lớn cho GDP và nâng cao sức cạnh tranh quốc gia. Thế nhưng, ở Cao Bằng, các sản phẩm văn hóa có giá trị thương mại cao còn rất ít, chưa hình thành được những thương hiệu đặc trưng có sức lan tỏa. Du lịch văn hóa còn mang tính nhỏ lẻ, thiếu sự liên kết, chưa tạo được chuỗi giá trị bền vững.

Vấn đề đặt ra là phải xây dựng và phát triển chuỗi giá trị văn hóa - du lịch - sản phẩm địa phương. Từ các giá trị văn hóa truyền thống, cần hình thành những sản phẩm cụ thể, có chất lượng, có câu chuyện, có bản sắc, đủ sức cạnh tranh trên thị trường. Khi đó, văn hóa mới thực sự “sống” trong đời sống kinh tế, trở thành nguồn lực trực tiếp cho phát triển.

Sâu xa hơn, phát triển văn hóa chính là phát triển con người - chủ thể sáng tạo và thụ hưởng các giá trị văn hóa. Nghị quyết số 80-NQ/TW nhấn mạnh xây dựng con người Việt Nam toàn diện về đạo đức, trí tuệ và thể chất. Tuy nhiên, ở vùng dân tộc thiểu số, điều kiện tiếp cận giáo dục, văn hóa vẫn còn hạn chế; môi trường để thanh niên phát huy năng lực sáng tạo chưa thực sự thuận lợi. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng nguồn nhân lực và khả năng phát triển lâu dài của địa phương.

Do đó, đầu tư cho con người phải được xem là giải pháp căn cơ nhất. Khi mỗi người dân được nâng cao tri thức, được nuôi dưỡng tâm hồn, được tạo điều kiện phát triển toàn diện thì chính họ sẽ trở thành nguồn lực nội sinh mạnh mẽ nhất, góp phần lan tỏa các giá trị văn hóa và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội.

Nhìn một cách tổng thể, những hạn chế, “điểm nghẽn” nêu trên không phải là rào cản không thể vượt qua mà chính là những vấn đề cần được nhận diện rõ để có giải pháp phù hợp. Nghị quyết số 80-NQ/TW đã mở ra một tầm nhìn mới, một khuôn khổ tư duy mới về phát triển văn hóa. Điều quan trọng là Cao Bằng phải biết cụ thể hóa tinh thần nghị quyết thành những chương trình, hành động thiết thực, gắn với điều kiện thực tiễn của địa phương.

Bài 1: Nghị quyết số 80-NQ/TW - định hình trụ cột văn hóa trong chiến lược phát triển Cao Bằng
Bài cuối: Giải bài toán phát triển văn hóa ở Cao Bằng theo tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW